NAUCZYCIEL I DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE

Jesteś tu: » Strona główna » PEDAGOG SZKOLNY » NAUCZYCIEL I DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE

„Bycie niepełnosprawnym oznacza nieustanną konfrontacją z problemami w codziennym funkcjonowaniu w rodzinie, w pracy, w urzędzie, na ulicy. Bycie niepełnosprawnym to częste zmaganie się z życiem w izolacji i na marginesie społeczeństwa. To napotykanie barier."/A.Ostrowska, J.Sikorska,1997/

 

 

INTEGRACJA UPOŚLEDZONYCH UMYSŁOWO W SPOŁECZEŃSTWIE

 

Na przestrzeni wieków stosunek społeczeństwa do osób upośledzonych umysłowo ulegał zmianom. Początkowo ewaluował od eliminowania tych jednostek - do izolowania od szerszych kręgów społecznych. Idea integracji zaczęła nabierać rozgłosu w latach sześćdziesiątych naszego stulecia. Przyjmowanie nowego sposobu myślenia, a w konsekwencji i działania, następowało w różnych krajach z mniejszymi lub większymi oporami. W Polsce zainteresowano się nią w latach siedemdziesiątych A. Hulek 1977, O. Lipkowski 1976/.

Aleksander Hulek upowszechnił pojęcie integracyjnego systemu kształcenia i wychowania, który polega na „maksymalnym włączeniu dzieci i młodzieży z odchyleniami od normy do zwykłych szkół i innych placówek oświatowych, umożliwiających im - w miarę możliwości - wzrastanie w gronie zdrowych rówieśników. Jednostkom zaś przebywającym w zakładach opiekuńczych stara się zapewnić jak najczęstsze kontakty z zewnętrznym środowiskiem społecznym". Pojęcie integracja „wyraża się w takim wzajemnym stosunku pełno i niepełnosprawnych, w którym respektowane są te same prawa i w którym są stwarzane dla grup identyczne warunki maksymalnego, wszechstronnego rozwoju". 

Integracja wiąże się z różnymi potrzebami osób niepełnosprawnych. Do najważniejszych z nich należą:

  • Ø przygotowanie jednostki upośledzonej do pełnienia określonych ról społecznych i pracy zawodowej,
  • Ø kształtowanie pozytywnych postaw wobec innych .

 

Poprawne i korzystne zmiany we wszystkich płaszczyznach /człowiek, środowisko, otoczenie fizyczne/ przyczyniają się do pozytywnych wyników integracji. Zwiększenie wiedzy o możliwościach, ograniczeniach i potrzebach osób upośledzonych umysłowo nie tylko pomaga w kształtowaniu właściwego ich  obrazu,  ale  też  ułatwia  zachowanie się  innych osób   w   kontakcie  z nimi /H. Larkowa 1987/.W związku z tym interesujące są wyniki badań oceniające stan kontaktów między dziećmi upośledzonymi umysłowo i dziećmi pełnosprawnymi. Ankietowani nauczyciele ocenili ten kontakt jako koleżeński /25,3% /, obojętny /60,1% /. Istotnym zagadnieniem było to, czy badani nauczyciele dostrzegają możliwość zaistnienia przyjaźni między dzieckiem upośledzonym umysłowo a dzieckiem pełnosprawnym /A. Giryński 1993/. Z 438 badanych nauczycieli 86,1% zapatruje się na to optymistycznie. Wyniki badań prowadzonych przez A. Giryńskiego wskazują, że przy odpowiednio prowadzonej pracy wychowawczej można ukształtować pozytywne postawy dzieci pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych rówieśników. W działaniu pedagogicznym nie wystarczy tylko „nie szkodzić" uczniom niepełnosprawnym, trzeba też im pomagać w zależności od ich potrzeb indywidualnych. Chodzi o to, aby wyrobić w nauczycielach tendencję do bazowania w oddziaływaniu na dziecko nie na jego brakach, ale pozytywach - tendencję do odkrywania jego coraz nowszych możliwości. Dotychczasowe badania nad statusem społecznym dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo  wskazują, iż skorelowany jest on między innymi z aktywnością społeczną i przejawianymi formami zachowania /egocentrycznymi oraz prospołecznymi /, poziomem pełnienia ról społecznych, wynikami w nauce, warunkami rodzinnymi /A. Giryński 1989/. Rozpatrując różnorodne aspekty funkcjonowania interpersonalnego osób upośledzonych umysłowo, należy dostrzegać, iż określone formy ujawnianych przez nie zachowań nie są tylko konsekwencją deficytów intelektualnych, ale są one związane z czynnikami natury biologicznej, psychologicznej i społecznej /M. Kościelska 1995/. Dostrzeganie różnorodnych uwarunkowań funkcjonowania społecznego osób upośledzonych umysłowo może stanowić podstawę kształcenia integracyjnego.Z badań nad rodziną dziecka upośledzonego wynika , że rodzicom na ogół trudno pogodzić się z myślą, iż ich dziecko jest upośledzone /H. Borzyszkowa 1997, F. Wojciechowski 1990, I. Obuchowska 1992/. Surowy stosunek rodziców do dziecka upośledzonego reprezentuje -12.8%. obojętny - 30%, zbyt łagodny -15.7%. Właściwy stosunek przejawiało 41,4% rodzin, wyrażał się on stawianymi wymaganiami na miarę możliwości psychofizycznych /F. Wojciechowski 1990/.Idealną sytuacją jest harmonijna współpraca między rodziną a szkołą. Najlepiej zainicjować kontakty społeczne w domu, pracując nad umocnieniem więzi rodzinnych lub pomagając rówieśnikom z sąsiedztwa

w konstruktywnej zabawie z dzieckiem /O. I. Lovaas 1993/. Uczniowie w szkole masowej znacznie lepiej reagują na obecność upośledzonego umysłowo dziecka, jeśli uczestniczy ono w życiu klasy. W większości wypadków nauczyciel musi uczyć takie dziecko innych umiejętności niż przewidywane działanie pracy w szkole masowej. Istotnym i niezbędnym elementem jest przyjście z pomocą rodzinie dziecka niepełnosprawnego, aby zrozumiała potrzeby swojego dziecka i w pełni mogła korzystać z przysługujących  praw, a tym samym włączać się w proces integracji i tak żyć, aby wszyscy czuli się bezpiecznie.

 

WARUNKI INTEGRACJI

 

Na konferencji we Wiedniu /1993/ mówiono o podstawowych zasadach funkcjonowania klas, zespołów integracyjnych /J. Bogucka 1993/. Nakłady finansowe z wprowadzeniem integracji do szkół w krajach rozwiniętych są mniej dotkliwe, ale w innych stanowią zasadniczą przeszkodę. Nie należy aspektu ekonomicznego wyolbrzymiać, bo „dziecko nie może czekać i na dzieciach nie można oszczędzać, a odmawianie im pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, to pogwałcenie praw człowieka". Powodzenie procesu integracji będzie więc zależeć zarówno od uznania ważności środków materialnych oraz kadrowych, jak                                    i uwzględniania czynników natury pedagogicznej, związanych z programami szkolnymi, organizacją szkół, edukacyjnymi preferencjami, uczestnictwem lokalnego środowiska oraz szkoleniem nauczycieli /J. Bogucka 1993/. Postulowano, by dzieci były w pełni akceptowane, doceniane za bycie sobą, bez porównywania z kimkolwiek.Tego muszą nauczyć wspólnie pedagodzy i rodzice.

S. Viola - psycholog z Uniwersytetu Indiana w USA mówił, zgodnie z tym, o czym pisała u nas M. Kościelska /1984/, by nauczyciele nie ograniczali swojego działania do przekazywania wiedzy i do zaspokajania potrzeb poznawczych. Powinni przede wszystkim pamiętać, że szkoła jest także, a może głównie, środowiskiem społecznym, w którym zachodzą różne typy stosunków społecznych między dziećmi oraz między dziećmi i dorosłymi. Dzięki tym stosunkom istnieje możliwość zaspokajania albo deprywacji różnych potrzeb: miłości, bezpieczeństwa, własnej tożsamości, zrozumienia, uznania w grupie, doświadczenia własnej i cudzej władzy, bezsilności, bólu, agresji i opieki.

W odczuciu dzieci, jak wynikało z badań Kościelskiej /1984/ i innych osób, aspekt społeczny funkcjonowania szkoły jest ważniejszy od dydaktycznego. Dzieci nadają większą rangę temu, co dzieje się w szkole w stosunkach międzyludzkich niż temu, czego się uczą w rezultacie zaprogramowanego procesu kształcenia. Nauczyciele powinni uczyć dzieci współżycia z innymi, rozumowania rzeczywistości oraz uświadomienia tego, co oznacza względna

prawda. Winni nauczyć dzieci zmagania się z cierpieniem, rozwiązywania tego, co jest do rozwiązania oraz znoszenia barier. Dzieci powinny nauczyć się marzyć, a następnie zmieniać swoje marzenia w rzeczywistość /J. Bogucka 1993/.H. Borzyszkowska /1986/ zakłada, że integracja uczniów upośledzonych umysłowo z dziećmi pełnosprawnymi może być realizowana przy zapewnieniu odpowiednich warunków, między innymi:

  • Ø trzeba w pierwszej kolejności wytworzyć wśród dyrektorów, nauczycieli i uczniów oraz ich rodziców odpowiedni klimat wokół problemów dziecka upośledzonego umysłowo,
  • Ø wszystkie osiągnięcia uczniów klas specjalnych należy eksponować nauczycielom i uczniom szkoły masowej oraz rodzicom dzieci upośledzonych umysłowo.

Jak wynika z powyższych rozważań, o osiągnięciu sukcesów rewalidacyjnych decyduje w znacznym stopniu poziom przygotowania kadry nauczycielskiej. Przygotowanie osób upośledzonych do życia w społeczeństwie jest zadaniem nadrzędnym szkoły i może tego dokonać nauczyciel odpowiednio do tego przygotowany.

 

WYRÓWNYWANIE SZANS

 

Osoby niepełnosprawne przedstawiają zróżnicowane potrzeby i możliwości działań prointegracyjnych. Dla każdego indywidualnego przypadku istnieją szanse na przerwanie izolacji i uaktywnienie w życiu codziennym. Olbrzymią rolę do odegrania będą miały szkoły i środowiska lokalne. To nauczyciele dzieci niepełnosprawnych przy ścisłej współpracy z rodziną wprowadzają swoich wychowanków w życie społeczne, wyposażają w niezbędne umiejętności życiowe, wskazują drogę dalszej egzystencji, a przede wszystkim propagują integrację społeczną, ze wskazaniem rzeczywistych szans życia razem osób niepełnosprawnych z osobami pełnosprawnymi. Nie bez znaczenia jest tu fakt wzajemnej sympatii i akceptacji.W wyniku reformy administracyjnej państwa zamieszczono konkretne zadania dotyczące rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz podnoszenia warunków życia osób niepełnosprawnych, które realizowane są przez powiaty i województwa oraz kompetencje Centrali PEFRON  i jej oddziały w sprawie finansowania tych zadań.                                                                                                   

Badania A. Ostrowskiej i J. Sikorskiej /1996/ wskazały, że potoczne wyobrażenia o ludziach niepełnosprawnych koncentrują się na ich słabościach i ograniczeniach. Nie dostrzega się ich możliwości, zdolności, wszelkiego rodzaju osiągnięć. Społeczeństwo polskie na ogół aprobuje model integracyjny. Świadczy to o doniosłej roli edukacji społecznej, która pozwoliła na wypracowanie wzoru „bycia razem" na co dzień. Są to istotne warunki wyrównywania szans. O zasadach równych szans dowiadują się rodzice i dzieci niepełnosprawne  również  w  szkołach, do  których uczęszczają, od  nauczycieli spotykających się z dzieckiem. Bardzo często nauczyciel jest osobą wprowadzającą rodziny dzieci niepełnosprawnych w wiedzę na temat możliwości włączenia się w proces integracji ze społeczeństwem. Szczególnie mocno akcentuje się w szkołach następujące zasady:

  • Ø kształtowanie opinii publicznej pod kątem wrażliwości na strategię równych szans dla osób z niepełnosprawnością,
  • Ø rozwój świadomości społecznej i edukacji.

Takie strategie powinny mieć na celu zwrócenie uwagi opinii publicznej na jednostkę - przed i poza niepełnosprawnością.

 

Integracja ma zasięg edukacyjny i społeczny. Nie można oddzielić tych pojęć. Istotnym założeniem jest włączenie osób niepełnosprawnych w normalne środowisko społeczne przez różne formy kształcenia i przygotowania do pracy zawodowej i niemniej ważnym -  aktywny udział osób niepełnosprawnych w życiu społecznym.

 

Założenia integracji są więc następujące:

  • Ø Niepełnosprawni mają takie same potrzeby usankcjonowane prawami człowieka. Różnice dotyczą jedynie metod i środków zaspakajania tych potrzeb, a także zakresu i form.
  • Ø Jednostki niepełnosprawne są członkami społeczeństwa, w którym żyją i w którym muszą wodpowiedni sposób funkcjonować.
  • Ø Niepełnosprawność może być nabyta w trakcie życia w związku z czym pojawienie się jej nie może eliminować jednostki z życia społecznego.
  • Ø Specjalny system kształcenia i przygotowania do zawodu może i powinien dać jednostkom niepełnosprawnym możliwość pracy i życia w środowisku naturalnym / rodzina, zakład pracy.../.

 

Celem integracji jest:

  • Ø umożliwienie poszkodowanym przez los prowadzenie normalnego życia w takich samych warunkach jak inni członkowie określonych grup społecznych,
  • Ø udostępnienie wszystkich stopni szkolnictwa,
  • Ø udostępnienie zdobyczy kulturowych i form czynnego wypoczynku.

Podsumowując, zadaniem kształcenia integracyjnego  jest koegzystencja osób o zróżnicowanych możliwościach intelektualnych i fizycznych. Poprzez wspólne uczenie się, dzieci zdrowe uczą się spostrzegania potrzeb innych, akceptacji i tolerancji odmiennych zachowań, opiekuńczości i odpowiedzialności za słabszych.

 

 

Warto rozważyć tę myśl...

 

„Dorośli razem z dziećmi uczą się pokory wobec losu i przyjmowania tego, co niesie życie. Uczą się przyjmować to, co w człowieku słabsze i brzydsze, uczą się cierpliwości i wiary w sens aktywności i pracy, często bardzo ciężkiej i mało efektywnej. Uczą się szacunku wobec wysiłku, który trzeba ponosić, aby osiągnąć bardzo mało. Uczą się odkrywać i ujawniać nasze słabe strony, pokonywać wstyd związany z innością naszych dzieci. Jest to trudne, ale ten wysiłek owocuje w szacunku do samych siebie, w tym, że z dnia na dzień stajemy się coraz bardziej LUDŹMI".

 

WSPARCIE  SPOŁECZNE

W gronie osób stanowiących wsparcie społeczne poza rodziną znajdują się profesjonaliści: lekarze, psycholodzy, pedagodzy, nauczyciele, pracownicy socjalni. Osoby te mają duży wpływ na stopień zaspokojenia potrzeb psychicznych i społecznych dzieci oraz na zmniejszenie napięć ich rodziców. Współcześnie uznaje się, że pełna i skuteczna rewalidacja jest możliwa tylko przy zastosowaniu całego zespołu metod i środków leczniczych, psychologiczno-pedagogicznych, technicznych i socjalnych. Konieczne jest wieloaspektowe podejście różnych specjalistów.

 

ROLA  NAUCZYCIELA  WOBEC PROBLEMÓW  EDUKACJI  OSÓB UPOŚLEDZONYCH  UMYSŁOWO

 

Analizując problemy związane z nauczaniem i wychowaniem oraz integracją osób upośledzonych umysłowo ze społeczeństwem, nie sposób pominąć roli nauczyciela-wychowawcy. W związku z tym przeprowadzono badania sondażowe w krakowskich placówkach specjalnych. Celem było stwierdzenie, jakie są warunki efektywnej działalności nauczyciela-wychowawcy. W odpowiedzi na pytanie, jaki ma być i co ma robić, aby dobrze spełniał swoją rolę, można przytoczyć dwie odpowiedzi badanych:

„Patrzeć na problemy dziecka jego oczyma".

„Zapomnieć, iż w szkole nauczyciel jest najważniejszą osobą".

 

Wychowawczą rolę nauczyciela w opiniach badanych (N=60) ujmuje poniższa

tabela:

 

Ranga

Wypowiedzi badanych

Liczba wypowiedzi

1.

Stanowić będzie przykład dla ucznia.

45

2.

Potrafi być przyjacielem i opiekunem, powiernikiem i doradcą

31

3.

Potrafi przygotować do pracy.

20

4.

Potrafi być wrażliwym na krzywdę innych.

15

5.

Potrafi zainteresować uczniów.

14

6.

Potrafi poznać uczniów, ich potrzeby i zainteresowania.

12

7.

Potrafi przygotować do życia.

6

8.

Potrafi być koordynatorem procesu wychowania i nauczania.

4

9.

Potrafi stworzyć układ partnerski z uczniem.

 

 

Wielu argumentuje, że w tej, jakże specyficznej, pracy dydaktyczno-wychowawczej liczy się przede wszystkim serce, zaangażowanie - jest to z pewnością droga do sukcesu.

Kolejnych argumentów, potwierdzających zasygnalizowany problem dostarczyła odpowiedź na pytanie: „Kiedy nauczyciel będzie osiągał najlepsze efekty?" (N=60)

 

 

Ranga
Kategorie cech
Liczba wypowiedzi

1.

Posiadać warunki do pracy.

45

2.

Być partnerem w pracy wychowawczej.

32

3.

Być dobrym wychowawcą.

30

4.

Posiadać pełne kwalifikacje.

27

5.

Posiadać powołanie zawodowe.

25

6.

Być dla ucznia przykładem.

18

7.

Być uczciwym i sumiennym.

14

 

Problematyka wskazuje na dużą różnorodność i złożoność tego wszystkiego, co wiąże się  z rolą nauczyciela. W obliczu rozmaitości sylwetek dzieci upośledzonych umysłowo nauczyciel może zapewnić postęp w edukacji  specjalnej wobec proponowanych rozwiązań tylko przez specjalne środki wychowawcze i  pedagogiczne. Warto przy tej okazji przypomnieć dekalog nauczyciela i wychowawcy, jako zalecenie do dalszej pracy

 

DEKALOG NAUCZYCIELA-WYCHOWAWCY NA PODSTAWIE „MAŁEGO KSIĘCIA"

                                                                                                  Antoine'a de Saint-Exupery'ego

 

  • 1. Oswoić znaczy stworzyć więzy. Jeśli mnie oswoisz, będziemy się nawzajem potrzebować.
  • 2. Należy wymagać tego, co można otrzymać.
  • 3. Mam prawo żądać posłuszeństwa, jeśli moje polecenia są rozsądne.
  • 4. Oczy są często ślepe, należy szukać sercem.
  • 5. Śmiech jest dla życia, jak studnia na pustyni.
  • 6. Zamiast tępić zło, lepiej szerzyć dobro.
  • 7. Bądź silniejszy, a będziesz miał rację.
  • 8. Kto poniża, sam jest niski.
  • 9. Powinieneś sądzić według czynów, a nie słów.
  • 10. Znacznie trudniej jest sądzić siebie niż bliźniego. Jeśli potrafisz siebie dobrze osądzić, będziesz naprawdę mądry.

 

 

Nauczyciel-wychowawca specjalny musi być nastawiony na szukanie nowych pól i metod działania dla dobra dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo. Wychowanie specjalne jest raczej sztuką niż nauką. Oznacza to wielką rolę wychowawcy w poznawaniu dziecka i dostosowania metod pracy do jego psychiki. Procesy edukacji specjalnej są procesami rozwojowymi, które ulegają głębokim modyfikacjom. Działanie nauczyciela-wychowawcy nie jest odizolowane i wpisuje się w bardziej zróżnicowane działania całego zespołu pedagogicznego szkoły skupiającego nauczycieli, reedukatorów, psychologów, lekarzy. W tym zakresie potrzebna jest również integracja działań całego zespołu terapeutycznego.

Jako generalną zasadę można polecić każdemu nauczycielowi dążenie do bezwarunkowej akceptacji osoby wychowanka. Istnieje tu zależność wprost proporcjonalna - im więcej empatii, akceptacji i autentyczności nauczyciela, tym lepsze wyniki jego pracy.

Funkcjonowanie szkoły specjalnej uzależnione jest głównie od jakości pracy nauczyciela i od zrozumienie przez jego swojej roli w procesie wychowawczym i dydaktycznym. Nauczyciel podejmujący pracę z uczniami upośledzonymi umysłowo powinien przede wszystkim znać specyfikę zaburzeń swoich wychowanków, mieć wiedzę pedagogiczną i umiejętności metodyczne. Niezwykle ważnym zadaniem nauczyciela jest zorganizowanie dobrej

współpracy ze środowiskiem domowym uczniów. Dzięki systematycznej i szerokiej współpracy szkoły specjalnej z rodzicami uczniów, nauczyciel zdobywa dogłębną wiedzę o dziecku, o jego sytuacji rodzinnej. Informacje te pozwalają lepiej zrozumieć dziecko i przez to przyczyniają się w znacznym stopniu do podjęcia odpowiednich działań pedagogicznych. Trzeba też mieć na uwadze, że współpraca ta pozwala nauczycielowi na pozytywne ukierunkowanie rodziców w różnych kwestiach dotyczących dziecka, co w szkole specjalnej jest nieodzowne.

 

Wśród wielu uwarunkowań integracji istotny jest stosunek pełnosprawnych do jednostek upośledzonych umysłowo. Wielu autorów podkreśla, iż podstawowym warunkiem tworzenia dobrej atmosfery i współżycia oraz integracji uczniów szkół i klas specjalnych z uczniami pełnosprawnymi  jest pozytywny stosunek nauczycieli do tych uczniów. Istotne znaczenie podczas realizacji celów i zadań stojących przed integracją ma nauczyciel wyposażony w odpowiedni zasób wiedzy i umiejętności z zakresu pedagogiki specjalnej, z pozytywną postawą wobec uczniów niepełnosprawnych, z określonymi cechami osobowościowymi, skutecznie inicjujący współpracę z rodzicami oraz specjalistami, a przede wszystkim wierzący w sens podejmowanej pracy.

 

Problematyka integracji w naszym kraju jest przedmiotem zainteresowań, między innymi  nauczycieli, rodziców, społeczności lokalnych. Dyskutowany jest temat systemu kształcenia, gdyż jego wartość i warunki organizacyjne stworzone dla jego realizacji wpłyną na efekt działań nauczycieli. W centrum dyskusji dotyczącej integracji istnieje potrzeba powszechnego zrozumienia tego, co oznacz termin integracja społeczna. Istnieje wiele teorii wyjaśnienia tego terminu. Kształcenie integracyjne może oznaczać dla różnych osób bardzo różne rzeczy, w zależności od tego, czy patrzy się na nią z perspektywy ucznia, rodzica czy nauczyciela. Fundamentalną sprawą jest upowszechnienie wiedzy, która umożliwi nauczycielom, rodzicom i władzom samorządowym tworzenie warunków dla realizacji potrzeb edukacyjnych i społecznych dzieci upośledzonych umysłowo.                                

Na podstawie powyższych rozważań można wysunąć pewne uogólnienia:

  • 1. Właściwie realizowane funkcje: wychowawcza, dydaktyczna, opiekuńcza, terapeutyczna wobec dzieci niepełnosprawnych intelektualnie mają wpływ na przystosowanie społeczne tych dzieci.
  • 2. Proces uspołecznienia uczniów niepełnosprawnych intelektualnie ma olbrzymi wpływ na postęp integracji społecznej osób pełnosprawnych i niepełnosprawnych.
  • 3. Pełna akceptacja uczniów niepełnosprawnych intelektualnie przez nauczycieli oraz uczniów pełnosprawnych i ich rodziców warunkuje zaistnienie i powodzenie procesu integracji.
  • 4. Doskonalenie pracy nauczycieli i wychowawców, którzy wierzą w sens swoich działań i szerzą kulturę pedagogiczną wśród społeczeństwa wpływa na postęp w zakresie współżycia osób pełno i niepełnosprawnych.

 

Integracja jako wspólne wychowanie dzieci sprawnych i niepełnosprawnych to szansa wzajemnych kontaktów. Im wcześniej spotkają się w bezpośrednich relacjach dzieci sprawne i niepełnosprawne, tym łatwiej i naturalniej uczą się urzeczywistniać w codziennych relacjach autentyczne partnerstwo.

                                                          

                                                                                                           

BIBLIOGRAFIA

 

  • 1. J. Wyczesany, Pedagogika upośledzonych umysłowo, Oficyna Wydawnicza „Impuls", Kraków 2004
  • 2. M. Balcerek, Rozwój wychowania i kształcenia dzieci upośledzonych umysłowo, WSiP, Warszawa 1981
  • 3. H Borzyszkowska, System kształcenia pedagogów specjalnych, red. J. Wyczesany, H. Kosętka, WSiP, Kraków 1996
  • 4. J. Obuchowicz /red./, Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, WSiP, Warszawa 1991
  • 5. M. Kościelska, Upośledzenie umysłowe a rozwój społeczny, PWN, Warszawa 1984
  • 6. T. Witkowski, Poziom rozwoju społecznego upośledzonych umysłowo, KUL, Lublin 1985
  • 7. D. Kornas-Biela /red./, Osoba niepełnosprawna i jej miejsce w społeczeństwie, KUL, Lublin 1988

Opracowanie: szkolnastrona.pl